ชั่วโมงที่ 18: ความรู้เรื่องกลไกเบื้องต้น (ล้อ เพลา รอก เฟือง)
สวัสดีครับนักประดิษฐ์! การที่สิ่งของรอบตัวเราสามารถเคลื่อนที่ ยกของหนัก หรือหมุนได้อย่างเป็นระบบ ล้วนเกิดจากการทำงานของ "กลไก (Mechanism)" ครับ กลไกคือชิ้นส่วนของเครื่องจักรที่ทำหน้าที่รับแรง ส่งผ่านแรง เปลี่ยนทิศทาง และเพิ่มหรือลดความเร็วของการเคลื่อนที่ วันนี้เราจะมาเจาะลึก 3 กลไกพื้นฐานที่สำคัญที่สุดกันครับ
ประกอบด้วยวัตถุทรงกระบอก 2 อันที่มีขนาดต่างกันติดอยู่ด้วยกัน อันใหญ่เรียกว่า "ล้อ" อันเล็กเรียกว่า "เพลา" เมื่อชิ้นใดชิ้นหนึ่งหมุน อีกชิ้นจะหมุนตามไปในทิศทางเดียวกันและพร้อมกันเสมอ โดยการทำงานแบ่งเป็น 2 รูปแบบหลัก คือ:
จุดประสงค์: ช่วย "ผ่อนแรง" (ใช้แรงน้อยลงแต่ได้งานมาก)ตัวอย่าง: พวงมาลัยรถยนต์, ลูกบิดประตู, ด้ามไขควง, กว้านตักน้ำในบ่อ
จุดประสงค์: ช่วย "เพิ่มระยะทางและความเร็ว" (ไม่ผ่อนแรง)ตัวอย่าง: ล้อรถยนต์ (เครื่องยนต์ปั่นเพลาให้ล้อหมุน), ใบพัดพัดลม, ล้อชิงช้าสวรรค์
รอกมีลักษณะเป็นล้อที่มีร่องตรงกลางสำหรับคล้องเชือกหรือสลิง ใช้สำหรับดึงหรือยกของหนัก รอกมี 3 ประเภทหลัก แต่ที่นักเรียนต้องรู้มี 2 ประเภท คือ:
เฟืองคือชิ้นส่วนเครื่องกลที่มีลักษณะเป็นล้อที่มี "ฟัน" โดยรอบ ใช้สำหรับถ่ายทอดอัตราหมุนและแรงบิด การทำงานของเฟืองต้องใช้ตั้งแต่ 2 ตัวขึ้นไปมาขบกัน (กัดกัน) โดยมีหลักการทำงานสำคัญ 2 เรื่อง คือ:
- เมื่อเฟือง 2 ตัวขบกัน ทิศทางการหมุนจะสวนทางกันเสมอ (ตัวหนึ่งหมุนตามเข็มนาฬิกา อีกตัวจะหมุนทวนเข็มนาฬิกา) - เคล็ดลับ: หากต้องการให้เฟืองตัวขับและเฟืองตัวตามหมุนไปในทิศทางเดียวกัน ต้องใส่เฟืองตัวที่ 3 คั่นตรงกลาง เรียกว่า "เฟืองสะพาน (Idler Gear)"
- เฟืองขับ(เล็ก) ขบ เฟืองตาม(ใหญ่): ได้ความเร็วลดลง แต่ ได้แรงบิดมากขึ้น (เหมาะกับรถขึ้นเขาที่ต้องการแรงปีน) - เฟืองขับ(ใหญ่) ขบ เฟืองตาม(เล็ก): ได้แรงบิดน้อยลง แต่ ได้ความเร็วเพิ่มขึ้น (เหมาะกับรถแข่งทางเรียบ หรือพัดลมมือหมุน)